⚠️ Bu içerik hukuki danışmanlık değildir. Bilgilendirme amacı taşır; kişisel hukuki durumunuz için bir avukata danışmanız gerekir.

Ücretsiz Avukat Talep Edebilir miyim? (Adli Yardım & CMK Müdafii Rehberi)

“Ücretsiz avukat talep edebilir miyim?” sorusu, hem ceza yargılamasında (karakol, savcılık ve mahkeme aşaması) hem de hukuk davalarında (boşanma, iş, tüketici, icra, kira vb.) en sık merak edilen konulardan biridir. Türkiye’de ücretsiz avukat desteği iki ana yoldan sağlanır: CMK kapsamında zorunlu müdafi/vekil görevlendirilmesi (ceza yargılaması) ve adli yardım (HMK ve Avukatlık Kanunu kapsamında, baro adli yardım büroları üzerinden). Bu kapsamlı rehberde, şartlar, başvuru adımları, gerekli belgeler ve en sık sorulan sorular yer alır.

Kısa özet: Ceza soruşturma/kovuşturmada belirli hallerde talebiniz olmasa bile ücretsiz avukat (zorunlu müdafi) görevlendirilir; diğer hallerde “müdafi istiyorum” demeniz yeterlidir. Hukuk davalarında ise mahkemeden adli yardım isteyebilir ve ayrıca baronun adli yardım bürosuna başvurabilirsiniz. Dayanaklar: CMK, Avukatlık Kanunu m.176–181, TBB Adli Yardım Yönetmeliği, HMK m.334–340.

Bu rehber, vatandaş odağında, “ücretsiz avukat” hakkını adım adım anlatır ve RankMath/SEO uyumlu şekilde yapılandırılmıştır. Marka tonumuz gereği resmi, açıklayıcı ve kafada soru işareti bırakmayan bir dille ilerliyoruz.

1) “Ücretsiz Avukat” Nedir? (Kavramlar)

Ücretsiz avukat ifadesi günlük dilde iki kurumu kapsar: (i) Ceza yargılamasında CMK müdafii (şüpheli/sanık için) ve CMK vekili (mağdur/şikâyetçi/katılan için) ve (ii) Hukuk yargılamasında adli yardım kapsamında baro tarafından görevlendirilen avukat. CMK müdafii/vekili görevlendirmesinin şartları 5271 sayılı CMK’da; adli yardımın çerçevesi ise Avukatlık Kanunu m.176–181 ve HMK m.334–340 ile TBB Adli Yardım Yönetmeliğinde düzenlenir.

2) Ceza Yargılamasında Ücretsiz Avukat (CMK Müdafii/Vekili)

Şüpheli/sanık için CMK m.150’ye göre, kişi “müdafi istiyorum” dediğinde baro ücretsiz avukat görevlendirir. Bazı durumlarda istem aranmaksızın da müdafi zorunludur: çocuk, kendini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz olan şüpheli/sanıklar ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlar. Bu hallerde zorunlu müdafilik devreye girer ve ücret devletçe karşılanır (CMK Ücret Tarifesi). Kaynak: CMK, ayrıca uygulama için Adalet Bakanlığı düzenlemeleri ve baro CMK servisleri.

Mağdur/şikâyetçi/katılan için CMK m.234 ve m.239, talebi hâlinde ve ödeme gücünden yoksunsa baro tarafından ücretsiz vekil görevlendirilebileceğini düzenler. Özellikle çocuk veya malul mağdur söz konusuysa, adli yardıma erişim güçlendirilmiştir. Uygulamada, cinsel suçlarda mağdur vekili görevlendirmesi sık görülür. Detay için bkz. CMK Yönetmeliği.

Ne yapmalıyım? Karakolda/savcılıkta ifadeniz alınırken “CMK kapsamında müdafi istiyorum” demeniz yeterlidir. CMK servisleri 7/24 çalışır ve ücretsiz avukat görevlendirilir. Ücret baro aracılığıyla devletten tahsil edilir; sizden talep edilmez.

3) Hukuk Davalarında Ücretsiz Avukat (Adli Yardım)

Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.334 uyarınca; kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin yargılama/tebligat/harç giderlerini ödeyemeyen kişiler, talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabilir. Adli yardım; geçici olarak yargılama giderlerinden muafiyet, avansların ertelenmesi ve vekil yardımına erişim gibi sonuçlar doğurabilir. Başvuru HMK m.336’ya göre yapılır.

Adli yardımın avukat boyutu, Avukatlık Kanunu m.176–181 ve TBB Adli Yardım Yönetmeliği ile yürür. Baro merkezlerinde kurulu Adli Yardım Büroları, maddi durumu yetersiz olanlara ücretsiz avukat görevlendirir ve giderleri karşılar. Başvuru şartlarını ve evrakları baronuzun web sayfasında bulabilir veya bizzat büroya müracaat edebilirsiniz.

Önemli güncel not: Anayasa Mahkemesi 24/9/2024 tarihli kararında, bazı özel hukuk tüzel kişilerini adli yardımdan kategorik olarak dışlayan kuralı Anayasa’ya aykırı bularak iptaline karar vermiştir. Bu, adli yardımın kapsamı açısından ileriye dönük önemli bir içtihattır.

4) Kimler Ücretsiz Avukat Talep Edebilir?

• Ceza yargılamasında şüpheli/sanık: “Müdafi istiyorum” dediğinde baro ücretsiz avukat görevlendirir. Zorunlu müdafilik hallerinde istek aranmaksızın atanır (çocuk, malul, sağır ve dilsiz, alt sınırı 5 yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlar).
• Ceza yargılamasında mağdur/şikâyetçi/katılan: Ödeme gücünüz yoksa, talep üzerine ücretsiz vekil atanabilir; çocuk ve malul mağdurlar için koruyucu hükümler vardır.
• Hukuk davalarında taraflar: Gelir ve malvarlığı durumunu belgeleyerek HMK adli yardım talebinde bulunanlar. Mahkeme, talebin haklılık olasılığını ve maddi durumun yetersizliğini birlikte değerlendirir.

5) Nasıl Başvurulur? (Adım Adım)

5.1. Ceza Soruşturması/Kovuşturmasında

• Karakol/Savcılık: İfade öncesi “CMK kapsamında müdafi istiyorum” deyin. CMK servisi 7/24 avukat görevlendirir.
• Mahkeme aşaması: Zorunlu müdafilik halinde resen; diğer hallerde talep üzerine müdafi atanır. Ücret devlet tarafından karşılanır (CMK Tarife ve Yönetmelik).
• Mağdur/şikâyetçi: Cumhuriyet savcılığına veya mahkemeye “CMK kapsamında vekil talebi” dilekçesi verin; ödeme gücünüz yoksa belirtin.

5.2. Hukuk Davalarında (HMK Adli Yardım & Baro Adli Yardım)

• Mahkemeden adli yardım: HMK m.336–337 uyarınca, asıl davanın görüleceği mahkemeye yazılı talep yapılır; iddianın özeti, deliller ve mali durumu gösterir belgeler eklenir.
• Baro Adli Yardım Bürosu: TBB Adli Yardım Yönetmeliği kapsamında, bulunduğunuz ilin barosuna başvurup ücretsiz avukat talep edebilirsiniz.
• Kanun yollarında başvuru: İstinaf/temyiz aşamasında da adli yardım istenebilir (HMK m.336/3).

6) Gerekli Belgeler (Örnek Liste)

• Nüfus ve ikamet bilgileri
• Gelir durumunu gösterir belgeler: SGK hizmet dökümü, maaş bordrosu, işsizlik/engellilik/gelir belgesi, e-Devlet dökümleri (HMK m.336 gereği “mali durumu gösterir belgeler”).
• Malvarlığı/borç durumu: Tapu/araç kaydı, icra dosyaları vb. (mahkeme UYAP üzerinden de teyit edebilir)
• Dava/işlemle ilgili sözleşme, fatura, tutanak, tebligatlar vb.

7) Adli Yardım Talebinin Reddedilmesi ve İtiraz

Adli yardım talebi reddedilirse, tebliğden itibaren bir hafta içinde kararı veren mahkemeye itiraz edilebilir; itirazı numara olarak izleyen daire (veya en yakın görevli mahkeme) inceler. İtiraz üzerine verilen karar kesindir. Ayrıca, ödeme gücünüz daha da azalırsa yeniden talep mümkündür (HMK m.337).

8) Sık Yapılan Hatalar ve İpuçları

• Yanlış kavram: “Ücretsiz avukat” ifadesi; cezada CMK müdafii/vekili, hukukta adli yardım mekanizmalarıdır. Hangi yolun size uygun olduğunu netleştirin.
• Belgesiz başvuru: HMK m.336 gereği mali durumu gösterir belge sunmanız gerekir. “Sözlü beyan” yetmez.
• Yanlış merci: Dava açmadan önce mahkemeden adli yardım; ayrıca baro adli yardım bürosundan ayrı başvuru yapılabileceğini unutmayın.
• Ceza aşamasında geç kalma: İfade öncesi “müdafi istiyorum” deyin. Sonradan telafi edilse de ilk ifade kritik olabilir.

9) İlgili İçerikler (İç Bağlantılar)

• Adli Kontrol Nedir, Nasıl Kaldırılır?
• AYM’ye Bireysel Başvuru Nasıl Yapılır?
• Vergi Cezasına Nasıl İtiraz Edilir?
• İnternette Kişilik Hakları İhlali

10) Özet Kutusu

11) Pratik Bilgiler (Checklist)

• İfade/karakol: “CMK kapsamında müdafi istiyorum.”
• Ceza dosyası mağdur/şikâyetçi: “CMK kapsamında vekil talep ediyorum.”
• Hukuk davası: HMK m.336 dilekçesi + mali durum belgeleri.
• Baro Adli Yardım Bürosu: Ücretsiz avukat talebi ve evrak teslimi.
• Redd kararı: 1 hafta içinde itiraz; yeni ekonomik güçlük çıkarsa yeniden başvuru.
• Güncel içtihatları (ör. AYM 2024 kararı) takip edin.

SSS (Sık Sorulan Sorular)

S1) Ceza soruşturmasında ücretsiz avukat talebi hangi anda yapılır?
İfade öncesi “CMK kapsamında müdafi istiyorum” demeniz yeterlidir; CMK servisi 7/24 görevlendirme yapar.

S2) Ücretsiz avukat ücretini kim öder?
CMK görevlendirmelerinde ücret devlet tarafından CMK tarifesine göre karşılanır; adli yardımda baro ve ilgili düzenlemeler çerçevesinde giderler karşılanır.

S3) Hukuk davasında adli yardım kabul edilirse hangi masraflardan muaf olurum?
Harç, yargılama giderleri ve gider avansları yönünden geçici muafiyet/ertelenme gibi sonuçlar doğar; mahkeme kararına göre kapsam belirlenir (HMK m.334–337).

S4) Adli yardım reddedildi; itiraz edebilir miyim?
Evet. Tebliğden itibaren 1 hafta içinde itiraz edilebilir; itiraz kararı kesindir. Sonradan ekonomik durumunuz kötüleşirse yeniden başvuru mümkündür (HMK m.337).

S5) Mağdur/şikâyetçi olarak ücretsiz avukat alabilir miyim?
Ödeme gücünüz yoksa talep üzerine CMK kapsamında ücretsiz vekil atanabilir; çocuk/malul mağdurlar için koruyucu hükümler vardır (CMK m.234, m.239).

---

⚠️ Bu içerik hukuki danışmanlık değildir. Somut durumlar farklılık gösterebilir. Hak kaybı yaşamamak için bir avukata danışınız.